Łukasz Linowski, GRZYWNO - zapomniana historia włocławskiego osiedla
 

O FILMACH KAWALEROWICZA ~ Powieść Igora Newerlego „Pamiątka z Celulozy” stała się inspiracją do powstania filmów fabularnych „Celuloza” i „Pod Gwiazdą Frygijską” w reżyserii Jerzego Kawalerowicza. Ich premiera odbyła się we Włocławku w 1954 roku. Mimo że w ówczesnym kinie polskim oficjalnie panował socrealizm, to w obydwu filmach czuć echa włoskiego neorealizmu. Na kilka minut obrazy wprowadzają również widza na Grzywno.

Pierwszy okres dziejów osiedla przypadający na lata 20. XX wieku został przedstawiony w filmie „Celuloza”. Osiedle nazywane jest Kozłowem, widz spotyka nawet jego zarządcę Feliksa Kozłowskiego, który razem z żoną piecze ciastka. Być może aktor Zdzisław Lubelski w tej roli przypominał chociaż trochę legendarnego Kozłowskiego? W dalszych fragmentach można również zobaczyć, jak wyglądało budowanie domku z odpadów fajansowych, czym zajmował się główny bohater filmu i powieści zarazem - Szczęsny Bida (w tej roli Józef Nowak). Oprócz tego w tle rysują się kształty różnej wielkości drewnianych „bieda-domków” oraz ziemianek, które o swoim istnieniu przypominają tylko wystającymi z ziemi kominami. Całość okrywają mgły i dymy, potęgujące tajemniczy i smutny zarazem obraz przedmieścia.

Zdecydowanie rzadziej Grzywno można zobaczyć w filmie „Pod gwiazdą frygijską”. Zasadniczo występuje ono w podobnych ujęciach, jak w filmie „Celuloza”. W początkowych ujęciach na kilka chwil widz może zagościć w domku Szczęsnego. Miejsca tam niewiele, w jednej izbie ojciec Szczęsnego leży chory, brat oddaje się majsterkowaniu, siostra usiłuje się uczyć. Na szarych ścianach nie widać żadnych przykładów zbytku. W innej scenie Szczęsny z Madzią zatrzymują się nad Jeziorem. Chwile czułości przerywają „jaszczurki” - sparaliżowane dzieci Grzywna.

W filmie „Pod gwiazdą frygijską” szczególną uwagę zwraca fakt, że obraz przedmieścia jest w zasadzie taki sam, jak w filmie „Celuloza”, chociaż akcja rozgrywa się już w latach 30. XX wieku. Grzywno stanowią więc te same domki, a wzrok przyciąga duża ilość wolnego miejsca w tle. Jest to małe odstępstwo od treści książki, gdyż nie zobrazowano znacznego rozwoju osiedla w okresie kilku lat, o którym pisał Newerly.

Dla odwzorowania Kozłowa w opisywanych filmach zbudowano dekoracje, ponadto kilka budynków, które swym wyglądem przypominały przedwojenne „bieda-domki” przeniesiono z innych części Włocławka. Następnie dla potrzeb scenerii wzniesiono filmowe Kozłowo, które zlokalizowano na północ od brzegów Jeziora Grzywno, bliżej ulic Leśnej i Żelazne Wody. Filmowe domki realistycznie wkomponowano w piaszczystą okolicę, podobną do tej sprzed 30 lat, na której osiedlała się włocławska biedota. W filmie „zagrała” ją kopalnia cegielni, która miała swą siedzibę przy Alejach Chopina. Uważny widz dostrzeże w kilku ujęciach cegielniane kominy i podłużne wiaty. Z kolei wyrobiska po glinie miały oddać obraz Żabiego Skrzeku i brzegów Jeziora Grzywno.

Na temat obrazu Kozłowa w opisanych filmach świadkowie wspominali, że przypomina prawdziwe przedmieście, z tym że, jak wcześniej zauważono, zabudowa była liczniejsza i bardziej zwarta. Miłośnikom historii Włocławka warto więc polecić przywołane obrazy - niech sami ocenią, jakich wrażeń dostarcza spacer po filmowym Grzywnie, jak i po okolicach, które dzisiaj również nie istnieją ...

 

poprzednia strona (O książce Newerlego)  
strona tytułowa spis treści o stronie wstęp
z dziejów okolicy powstanie i rozwój osiedla pacyfikacja przedmieścia miejsca pamięci

Wszelkie prawa zastrzeżone ∼ Kontakt ∼ lukanus.poczta@gmail.com ∼ www.lukanus.eu